You are currently browsing the category archive for the ‘Dil’ category.

daniel-canogar-sentience.jpg

Kendinden önce, kendine bakan bir varlık tasviri. Olması gerektiği haliyle değil de olabilirliğini taşıyacak surette. Dolayımlardan geçmemiş, imalardan münezzeh bir gönderme mekanizması olarak, gösterisi ve geçişliliği ne şekilde olursa olsun doğrusal ve saçaklı içeriğiyle tutarlı bir gönderi biçimi sanki. Ve anlatısı her şeye rağmen ve her şeyi alanına alabilecek kuvvetle sınırlandırılmış bir yapı. Rengârenk fakat siyah-beyaz belirginliğinde. Tayfın menzili kimi zaman onu aşacak olsa da özünde tayfı anlamlandıran sistematiğin önseli olarak önce-olan, ve bunu bizzat kendisi, sezgisel kesinlikle ve bilimsel kuşku ile ortaya koyan. Nedir bu bahsedilen? Yaratma güdüsü mü? Yoksa onu da içerir bir öz soruşturması mı?

Tereddüt ederek, devamlı ilerleyişi temel alıp pek nadir esleriyle minik duraklamalar yaratan ve bu yaratısı bağlamında zaman’ı masaya yatırmış özlük olan, yine de aynı devamlılık ve kararlılık ile soruşturmasına devam eden şey. Adının konulması onun varlığını anlamlandırabilmek değil, onu kalıplara yerleştirmeye çalışmak gibi haksız ve (ta iki bin yıl önceye uzanan) modern bir ahlaksızlık olacaktır. Bu halde süreci anlatma girişimi, anlatılan sürecin ne olduğunu değil, belki ne olduğuna değgin bir tutumda olmalıdır. Onun neliği, nasıl adlandırıldığı değil nasıl olduğu üzerinde durur.

Bu neliğin zamanla ilişkisi de onun kendi belirsiz-belirginliği, kararsız-kararlılığı ve kesinsiz-kesinliği gibidir. Zamana bağlılığın anlamı, ‘nasıl olduğu’nun aynı zamanda ‘nasıl olacaklığı’ ve kendi özünde esas lafzın ‘nasıl oluyor’ olduğunu gösterir. Bu tasavvur, belleğin kolektif ve bireysel niteliğine bakılmaksızın bir birikim içerir mi, bir noktadan fazlası mıdır, dahası içeriğinin farklı elemanlarının koordinatları zamana bağlanmış mıdır yoksa şu anda mı konumlanmıştır?

Bu meselede buharsı özdekliğinden elimizde tutamadığımız (tanımın sahibi) yerine zamana bağlanan varlıktan ya da şimdi’de var olandan bahsetmek yerinde olacaktır. Bizler anlamlandırmalarımızı bir sürerlilik temelinde ve belli ilişkiler doğrultusunda şekillendirebiliyorsak, söylem’in niteliğine yine bu ilişkiler ekseninde bakmamız gerekiyor. Şimdi’nin daima geçmişe devrilmesi ve gelecek’in daima (hayalî olarak) şimdiye evrilmesi, pozisyonların ve koordinatların sürekli değiştiğini gösterir. Bu halde söylem her farklı an için farklı niteliklere bürünecek, neliği olmasa da oluyor oluş’u daimi bir anlam değişikliğine tabî olacaktır. Neliğini daimi değişimin olumlanması olarak ortaya koyabilsek de oluyor oluş’unu kendi mahiyeti dışında okumak ancak an ile mümkündür. Bu ‘an’, kabul etmenin kaçınılmaz olduğu bellek’in ‘geçmiş’ ve ‘gelecek’iyle şekillenir, bu durumda söylemin şekillenişinin her farklı an için kökten farklı olduğu söylenemez. Yine de akışın kabulü, her bir an için sonuçların farklı değerlerde olduğunu ifade etmelidir. Bu halde her bir söylem, öz içerisinde yerini bulmuş yaratma ediminde, farklı anlarla muhatap olduğu müddetçe farklılaşabilir; fakat belleğin dahli kabul edilmiş olsa da etkisi daima tartışmalıdır.

Bir söylem ile peşinden gelen sonraki söylem, birbirlerine (bellek yüzünden) mutlak bir ilişki içerme zorunluluğu ile bağlanmış olsa da bu bağın ne kadar kuvvetli olduğu hakkında fikir yürütmek söz konusu değildir. Bu halde bir söylem ile onun hemen ardından gelen söylem birbirleriyle herhangi bir bağ ile bağlanabilir. Bu bağı sorgulayan kişi, söylemde belleğin an ile geçerli ilişkisini ortaya koyarak, bu ilişkiden yapacağı çıkarsama ile söylemler arasındaki ilişki hakkında fikir yürütebilir. Anlam an’a özgüdür. Onun belli bir an’da mevcut geçerliliklerin tümünün ifadesi, yani o an’ın gerçekliğinin fotoğrafı olduğunu söylemek pekala mümkündür. Böylece anlamı an’lamak olarak okumak ve söylemle zaman ilişkisi bağlamında ona ‘an(lam)’ demek yanlış olmayacaktır.
Bulunduğumuz ilk durum, ilk anki ilk konum, farkındalık içeren ilk durumumuzdur. Devinim her yeni halinde, her yeni konum için yeni bir söylem gerektirir. Kısaca devinimin olduğu yerde farklılık, farklılığın olduğu yerde söylem değişikliği olacaktır. Söylem değişikliğinin garantisi an’daki (konumu da içerir) değişiklikte, söylem değişikliğinin gücünün belirsizliğinin garantisi de an’ın geçmiş ve gelecekle olan bağının gücünün belirsizliğinde yatar.

Kısaca an(lam)ların değişirliği söylemlerin değişirliğinin onayıdır. Buradaki kesinlik ve belirsizlikler, zamanda olduğu gibi özde yahut onun içeriğinde bulunan yaratma güdüsünde (veya ediminde) de mevcuttur. Bu halde öz yahut yaratım zamana bağlı koşullar dahilinde anlaşılmak zorundadır. Şu an’da konumlanmış durum, anlama yüklediğimiz zaman-bağımlı anlamla anlam kazanacaktır. Bu halde yaratımın söylemi hakkındaki konuşmalar zamanın bağlanması ekseninde okunmak, sorgulanmak ve değerlendirilmek zorundadır.

_____________________
Yukarıdaki çalışma: Daniel Canogar, Sentience, 1999

Reklamlar

 the-palace-of-curtains-1929.jpg

openquotegrey.gifÖnce İmge mi Gelir, Kelime mi?

Rasim Özdenören, Yazı, İmge ve Gerçeklik, İz Yay.

Nathalie Sarraute’un Çocukluk adını taşıyan anlatısı iki kızkardeşin diyaloğu üstüne kurulu. Kardeşlerden biri soruyor, öteki de çocukluğundan kalma izlenimlerini anlatıyor. Ama o izlenimleri, şimdiki durumunun görüngüsünden dile getiriyor. Bu konuşmaların bir yerinde iki kardeş arasında şöyle bir konuşma geçiyor:

“…-Bu küçücük yere annemin bayrağını diktim… onun sancağını dalgalandırıyorum.
-Bunlar kuşkusuz, o yaşta senin kafanda oluşacak imgeler, sözcükler değildi…
– Tabii ki hayır! Hatta bir büyüğün kafasında oluşacak şeyler de değildi… Bunlar hissedilmişti, her zaman olduğu gibi, sözcüklerin kalıbına dökülmeden, bütünüyle… Ama yetersiz de olsa duygularımızı algılayabilmemizi sağlayan işte bu sözcükler, bu imgeler…” (Can Y. İst. 1997, s.12).

Bu alıntının son parçasında “imge” ve “sözcük” kavramlarının özdeş anlamda kullanıldığı anlaşılıyor. Demek ki, imge ile kelimenin birbirinin yerine geçtiği ya da birbirinin yerine kullanılabildiği durumlar söz konusu olabiliyor. Ancak olaya imge mi önce gelir, yoksa kelime mi, diye bir soruyla yaklaşırsak iki ayrı kavramla karşı karşıya bulunduğumuz ortaya çıkar. Aslında örnek aldığım metinde de, imgenin ve kelimenin iki ayrı kavram olarak kullanıldığı belli olmaktadır.

Gerçekten de, anlatıcının, çocukluğunun belli bir izlenimini dile getirirken, o izlenimin, onun kafasında belli bir imge ile canlandığını, sonra o imgenin “bayrak” ve “sancak” kelimeleriyle dile getirilmeye çalışıldığını tesbit edebiliyoruz.

Diyaloğun karşı ucunda bulunan kardeş, bu kelimeleri duyunca, bu kelimelerle anlatılmaya çalışılan imgenin çocukluk zamanında aynı kelimelerle dışlaşıp dışlaşmadığını merak ediyor ve soruyor. Anlatıcı da, “Tabii ki, hayır!” diye cevap veriyor.

Bir yaşantı parçası dile getiriliyor, o yaşantı parçasının üstünden yıllar geçmiştir ve şimdi o yaşantı parçasından yalnızca belli bir izlenim arta kalmıştır ve o arta kalan izlenim dile getirilmeye çalışılmaktadır. Burada, önce bir imgenin (bir izlenim dolayımından geçen bir imgenin) varbulunduğunu söylemeliyiz. Bu imge, başkalarına aktarılırken kelimelere muhtaçtır. Önce belli bir imge varbulunmalıdır ki, onun aktarılması ihtiyacıyla karşılaşılsın. Kelimeyle ifade edilmemiş bir imge, aslında bir imge olarak varbulunamaz. Öyle bir imge ancak kişinin kafasında bulutsu (nebülöz) halinde durur: sınırları, içi, içeriği, kapsamı bellisiz bir durum…

Ama yazı da işte o bellisiz durumdan yola çıkıyor: nebülöz halindeki bellisiz durum, kelimelerle belli hale getiriliyor: imgeler kelimelerle biçim alıyor, fikirlere, kelimelerden oluşmuş tablolara dönüşüyor.openquotegrey-close.gif

 

Bu yazıyı bütünüyle aktarmamın sebebi sanatsal yaratım hakkında yürüttüğümüz tartışmalara (Kalem Suresi) uygun bir arkaplan sağlayabilir oluşu. Özdenören, önce imge ile kelime arasındaki farka işaret ediyor, ardından, önce bir imgenin varolduğunu, sonra bunun kelimelerle ifade edildiğini, bu bağlamda imgenin kelimelere muhtaç olduğunu, kelimeyle ifade edilmemiş bir imgenin gerçekte bir imge olarak varolamayacağını söylüyor. “Öyle bir imge ancak kişinin kafasında bulutsu (nebülöz) halinde durur: sınırları, içi, içeriği, kapsamı bellisiz bir durum…” Fakat imgenin anlamı konusunda bir karışıklık söz konusu. İmge ile kelimenin farklı kategoriler olduğunu yazının başında anlayabiliyoruz; imge bir ‘duyusal anlık’ iken kelime bu anlığın aktarılma mekanizmasıdır. Fakat yazının sonunda bahsedilen, kafada nebülöz halinde duran imge, imge değil de başka bir şey midir? Bu ‘nebülöz hâl’, imgenin bizzat kendi tanımı değil midir? Dilin ‘varlığın evi’ olduğunu söylüyorken, evin dışarısından bahsedildiği anda imgeyi nereye konumlandırırız? “İmgelerin kelimelerle biçim alması”, kelimelerle biçim almamış imgeyi imge olmaktan uzaklaştırır mı? Bu yaklaşımda bir tutarsızlık yok mudur? İmgenin ‘varbulunması’, onun kelime kategorisine yansıtılıp ifade edilebilir anlam düzlemine yerleştirilmesine mi bağlıdır, yoksa imgeler tamamen farklı bir kategoride, anlatılabilinenin dışında yer alan farklı bir kümenin elemanları mıdır?

Yukarıda bağlantısını verdiğim öncül yazıya yaptığım yorumlardan birinde “Kelimeler değişmez. Anlamlar değişebilir, başka kelimeler ortaya çıkabilir, ama kelimelerin kendisi değişmez. Yüzyıllar önce yazılmış bir felsefe (düşünce) kitabını biz yine o gün yazıldığı kelimelerle okuruz fakat o kelimeleri bugünkü anlam düzlemimizle değerlendiririz. İkinci nokta, tarih değiştiğinde, dolayısıyla düşünceler de değişmeye başladığında kelimeler buna hızla ayak uyduramaz. Kelimelerin düşüncelere göre gelişimi geriden gelir. Düşünce ürünleri bu değişimi anlatmada gecikir. O yüzden insanın tarih içerisindeki gelişimini yazılı kaynaklardan önce sanat eserlerinden ediniriz. Bu durum görsel kelimeler ile yazınsal kelimeler arasındaki farka işaret ediyor.” derken, kelimelerin yalnızca sözsel-yazınsal varlıklar olmadığını ifade etmeye çalışmıştım. Özdenören’in de kelimeleri yalnızca harflerden meydana gelen yapılar olarak değil, en geniş anlamıyla dilin aracı olarak gördüğünü varsayıyorum. Aksi bir tutum, ‘kelimeler’ lafzıyla imgelerin bağlanması dâhilinde, anlatımın yazıya indirgenmesi anlamına gelir ki bu plastik sanatların bir anlatım içermediğini söylemekle aynı şeydir. Bu hâlde son cümlesinde kullandığı ‘tablo’ ifadesini yalnızca bir metafor olarak görmüyorum. Fakat imgelere anlatımdan doğan bir ereksellik yüklemenin, onun anlaşılmasının zorunluluğunu öngören yanlış bir düşünceden hareket ettiğini düşünüyorum. Tabii ki birkaç bin yıllık imago ‘kelimesi’, kelime’nin doğası gereği şekil değiştirip farklı anlamlar yüklenmiş olabilir; imgeyle anlatılmak istenen her ne ise, ‘kelime’lerdeki anlamsal mutlak-belirsizlikten dolayı anlaşılmaz hâldedir. Ben imgeyi, duyumsamanın sözel anlatıma zuhur etmeyen tezahürü olarak görebilirim, başka biriyse onun anlatımla ilişkisini, imge açısından da bağlı bir ilişki olarak görebilir, varlığını bu duruma koşullandırabilir. Fakat imgenin anlatım kategorisinden daha farklı bir kategori olduğunu söylemeden, ikisi arasına koyduğumuz ayrımı açıklayamayız. Bunu yaptığımızdaysa, öne sürdüklerimizin tutarlılığı ciddi bir mesele hâline geliyor. İmge ister katı bir bilimsellik dâhilinde serebral hemisferle açıklansın, ister görünenlerin kaynağı kestirilemez öznel seçimiyle, bir durumu net bir şekilde ifade eder: İmge anlatılan değil, anlaşılandır. İkisinin birbirine bağlanmasındaki tutarlılık asla bilinemez; belki antropolojik, sosyolojik ve psikolojik değişkenlerle anlaşılmaya çalışılabilir,  fakat bunlardan elde edilecek çıkarsamalar bir takım tahminlerin ötesine geçemeyecektir. Ve son olarak, imgenin ‘anlatılan değil, anlaşılan’ olmasını biraz daha netleştirmek için şunu söyleyelim: İmge, (duyusal) algının zihinde şekillendirdiği görünümlerdir. Algı ‘alma’ mekanizması, algılamak ve alımlamak da süreçse, imge bu süreç sonunda ortaya çıkan şeydir. Bu şey ilk olarak, kişi tarafından ifade edilirken kişinin dilsel altyapısındaki eksiklikler nedeniyle, ardından da karşı tarafın dilsel altyapısındaki eksiklikler nedeniyle eksilir (ve bozulur). Kısaca imgelerin dile aktarılmasından ve birileri tarafından alımlanmasından sonra elde kalan, iki süzgecin de deliklerinden geçmeyi başarabilen parçalardır. Ve bu parçalar ne yazık ki süzgecin deliklerinin, yani kişilerin dilsel altyapılarının en küçük ortak katından ibarettir.


the-false-mirror-28.jpg

 

Bağlantılı okumalar: Bir Dil Çabası Olarak Sanat

                               Kalem Suresi (Mutlak Töz)

___________________________ 

Resimler René Magritte, The Palace of Curtains (1928-29) ve The False Mirror (1928)

Edit: Tanımlamam ‘şey’, ‘imge’ ve ‘im’ arasında, alımlama ve anlatma süreçlerinin sonuca dayalı farklılıklarından ötürü, bir farklılık koyma çabasında olduğundan bu kavramlara alışılmış kullanımlarının dışında bir anlam yükledim. Bu yöntem sürece ilişkin bir yorumlama yapılabilmesi için gerekli göründü, literatürde, imge’nin buradaki imgeden daha farklı bir anlamı var. Bu bakış açısı yazıya yapılan yorumlarda açıklık kazanıyor. Bu kullanım imgenin akademik anlamının dışına çıktığından öğrenci arkadaşlar bu tanımlamayı referans almamalılar. 

 kumeee.jpg

“Yeni bir dil mi?”

“Evet. Nihayet söyleyeceklerimizi söyleyebilecek bir dil. Çünkü bizim kelimelerimiz dünyaya denk düşmüyor. Nesneler bir bütünken, kelimelerimizin onları ifade edebileceğine güvenimiz tamdı. Ama bu şeyler yavaş yavaş parçalara ayrıldı, paramparça olup kaosa düştü. Yine de kelimelerimiz aynı kaldı. Kendilerini yeni hakikate uyduramadılar. Bu yüzden, gördüğümüz şey hakkında ne zaman konuşmaya çalışsak, yanlış konuşuyoruz, temsil etmeye çalıştığımız şeyin kendisini çarpıtıyoruz. Bu her şeyi berbat ediyor.

 

magritte

 

Ama sizin de anladığınız gibi, kelimelerin değişme kapasitesi var. Mesele bunu nasıl ispat edebileceğimiz. Bu yüzden şimdi mümkün olan en basit yolla çalışıyorum. O kadar basit ki bir çocuk bile ne demek istediğimi anlayabilir. Bir cismi anlatan bir kelime düşünün: mesela ‘şemsiye’. Ben ‘şemsiye’ kelimesini söyleyince, kafanızda bir cisim beliriyor. Tepesindeki açılır kapanır çubukların üstünde su geçirmez bir kumaş bulunan ve açıldığı zaman sizi yağmurdan koruyan bir çeşit sopa.Bu son ayrıntı önemli. Bir şemsiye sadece bir şey değil, işlevi olan bir şeydir. Bir başka deyişle, insanın iradesini ifade eder. Durup düşünürseniz, işlevi olması açısından, her cisim şemsiyeye benzer. Kurşunkalem yazmak, ayakkabı giymek, araba sürmek içindir. Şimdi benim sorum şu: Bir şey işlevini artık yerine getirmezse ne olur? Hâlâ o şey midir, yoksa başka bir şey mi olmuştur?

 

magritte

 

Şemsiyeden kumaşı yırtıp atarsanız şemsiye hâlâ şemsiye midir? Çubukları açın, başınızın üstünde tutun, girin yağmurun altına, sırılsıklam olursunuz. Artık bu nesneye şemsiye demek mümkün müdür? İnsanlar genellikle diyor. Çok çok şemsiye bozuk diyeceklerdir. Bana göreyse, bu ciddi bir hatadır, bütün dertlerin kaynağıdır. İşlevini yerine getiremediğinden, şemsiye şemsiye değildir artık. Bir şemsiyeye benzeyebilir, bir zamanlar şemsiye olabilir ama artık başka bir şey olmuştur. Halbuki kelime aynen kalıyor. Hal böyle olunca, artık o şeyi ifade edemiyor. Yetersiz kalıyor; yanlış; göstermesi gereken şeyi gizliyor. Eğer elimizdeki sıradan, gündelik bir şeyin adını koyamıyorsak, bizim için gerçekten önemli bazı şeyleri konuşabildiğimizi nasıl iddia ederiz ki? Kullandığımız kelimelerdeki değişim mevhumunu kabul etmeye başlamazsak, kaybolmaya devam edeceğiz.”*

 

magritte-empty-mask-1928.jpg

 

“Kelimelerle düşünülür.” Şayet bu görüşü olumlayacaksak, kelime sözcüğünün alışıldık anlamından uzaklaşmamız gerekiyor. Bunu yapmazsak sanatı bu ortam içerisinde nereye yerleştireceğiz? Sanatı düşünle adlandırmayacaksak onun bu son yetmiş-seksen yılını, bir Pollock’u, bir Rothko’yu nasıl (neyle) değerlendireceğiz? Karşısına geçip renklerinin güzelliğini ve birbirleriyle olan uyumunu mu konuşacağız?

Tabii ki hayır! Anlatmaya çalıştığım şey şu: Kelime anla(t)ma aracı olarak düşüncenin varlık koşuluysa, Miro’nun kıvrımları da, Mondrian’ın takıntılı çizgileri de birer kelime olarak okunmalı. Tek fark harflerin biraz farklılaşmış olması. Adı üstünde, yapıt okumak! Sanat bir estetik nesnesi olmanın yanı sıra düşünsel bir aktivitedir. Sanatın dilini anlamak, kullandığı kelimelerin bilgisine sahip olmaya bağlıysa, bir yapıtın yahut sanatçının dilini anlamak için önce onun söz varlığını analiz etmemiz gerekir. Bu analiz saf izlenimle fantazmada gerçekleşebileceği gibi, tarihsel, coğrafi, ideolojik temeller üzerinde şekillenerek bunlarla ilgili bir altyapıyı da gerektirebilir. O halde, nasıl yabancı bir dille konuşan birini bir şey anlatmamakla, öylesine, anlamsızca konuşmakla suçlayamazsak, sanat eserini de benzer görüşlerle yargılayamayız. Fakat şu da bir gerçek: Dil bize çok yabancıysa konuşmacı pekâlâ ‘anlatır gibi’ yapabilir! Ancak ne yazık ki elimizden ona güvenmekten başkası gelmiyor. Hatta şayet böylesi kandırmacalar varsa, bunların yine sanatçının kendi dili olduğunu, ancak anlamlarını sanatçının kendisinin de bilmediğini, dahası, aslında bilmesi de gerekmediğini söyleyen psikanalitik yaklaşımlara rastlamışlığım var…

Her durumda, izleyenler olarak giriştiğimiz okuma çabasının nesnesi, tıpkı bir edebi eserde ya da bir sohbette olduğu gibi bizimle ‘bir şeyler aracılığıyla’ konuşuyor. Anlasak da anlayamasak da, tanımlasak da tanımlayamasak da, konuşuyor.

 

Resimler René Magritte, sırasıyla Görüntülerin İhaneti (The Treachery of Images) (1928-29), Rüyaların Yorumları (The Interpretations of Dreams) (1930) ve Rüyaların Yorumları II (The Interpretations of Dreams II) (1930)

*Paul Auster’ın Cam Kent’inde (New York Üçlemesi 1) Stillman’ın Quinn’le konuşmasından bir parça. (Metis, 1993)

şiir
Ekim 2017
P S Ç P C C P
« Eyl    
 1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
3031  
Günümüz dünyası sanat yorumlarına alternatif bakışlar arıyor. Buysa ‘insan’ temelli her tür kavramsal konuyu incelemeye dahil ediyor. İnsanı tahlil etmeye başladığımızda ortalık bir nebze aydınlanacaksa, disiplinlerin farklılığı vesvesesini bir kenara bırakıp olan biteni farklı okumalarla anlamaya çalışmamız en makul yol olacaktır.
fikir
cc

İstatistik

  • 42,964 vuruş