Sanat Transandantalizmi ve Kavramsal Ayrımlar

Sanatta ‘aşkın’lık, içkin’in aşkın Niteliği

Eğer ‘sanat aşkınlığı’ndan bahsedeceksek, kavramları karıştırmamak ve algı bulanıklığına düşmemek için bir takım temel kavramları açığa kavuşturmamız gerekiyor. Öncelikle sanatın aşkın niteliğini sorgulamamız lazım: Aşkın içkinden hasıl olur mu? Hayır, içkin aşkınla sonuçlanmaz ya da aşkını üretmez. Ancak sanat gibi olgusal (yani tanımı yapılmış, bireyselliğin ötesine geçmiş) bir kavram için onun bireysel içkinliğin ötesine geçtiğinden bahsedebiliriz. Buysa kısıtlı içkinden daha kapsamlı bir ‘görece kısıtlı olmayan içkin’, bir ‘içkin-üstü’ olarak nitelendirilebilir. Katiyen aşkın olmasa da, bireysel bir anlam taşıyan ‘içkin’ kavramının ötesine geçtiğinden aşkın olarak adlandırılır. Bu tanım bireyselliğin ve içkine-göre tek yanlılığın bireysel -ve bencil- bakış açısıyla yapılmıştır.

İçkin, içkin-üstü, aşkın, Aşkın

Bu durumda, bizlere ait olandan (içkinden) çıkan ancak niteliği algısal tasavvuru aşan bir tözsel durum, içkin-üstü, veya, tözsel aşkın, veya aşkın olarak nitelenmelidir.

Sanat insana ait olan ve insandan çıkan bir uğraş olduğundan sanatın aşkınlığı bu kapsamda değerlendirilmelidir.

Aşkın, tasavvurun ötesindeki, kendi niteliğine yalnızca kendisinin birebir göndermede bulunabileceği, bizim içinse yalnızca kavramsal olarak varolan bir olgudur. Bu, Aşkın’ın kendi-özü için geçerlidir. Ancak insana ait olan töz, yani içkin-üstü, yani aşkın, Aşkın’ı kavramsal olarak tanımaktan fazlasını ister. Tanımanın üzerindeki bu ‘bilme’ isteği, aşkın’ın (aşkının nitelikte içkin olana ait olduğunu unutmamak gerek) niteliğindeki eksikliklerden ötürü Aşkın’a birebir gönderme yapamaz olduğundan, Aşkın’ı aşkına indirger ve göndermelerini, oluşturduğu bu yeni ‘indirgenmiş küme’ye yapar. Her durumda içkin olanın anladığı Aşkın, içkin tarafından algılanabilen / algılanabilir aşkındır.

 

küme1

A : aşkın
E : Aşkın
E’ : aşkınlaştırılmış (indirgenmiş) Aşkın

 

Bu yüzden aşkının tanım kümesiyle aşkınlaştırılmış Aşkın’daki değer kümesi tutarlı görünse de, tanımların göndermelerinin Aşkın’ın değerleriyle tutarlılığı asla bilinemez. Kısaca aşkın Aşkın’ı anlayabilmek için onu aşkına indirger ve öyle tanımlar, ancak bu tanımların doğruluğundan hiçbir zaman emin olunamaz.

İçkin-üstü’nün Anlaşılmasında Önemli Bir Nokta

Kavramlar arasındaki bu hassas ayrımı belirleyebilmek için içkin kavramını da irdelememiz gerekir. İki türlü içkin vardır:
1. Kavramsal içkin: Bizim terminolojimizde insana ait olan, insansı, kısıtlı, sınırları olan, aşkın olmayan.
2. Pratik içkin: Her insanın ayrı ayrı durumunu belirten, bireysel ‘içkin olma durumu’.
Bu iki kavram arasında anlam karmaşasına yol açmamak için ilkine ‘İçkin’, ikincisine ‘içkin’ diyelim

‘İçkin’, kavram olduğu için tanım olmanın ötesine geçmez, canlı değildir. Ancak ‘içkin’ yaşayan bir şeydir, İçkinliğin uygula(n)ma biçimi, tezahürüdür. Bireysel önem arz eder.

İçkin-üstü, bu bakımdan, ‘içkin’e yapılan bir göndermedir. İki şeyi ifade eder:
1. Algısal olanın ötesinde olan, töz’den çıkmış, varlığımızdaki ‘bilinmeyen’e ait olan, içkinimizdeki aşkındır. ‘aşkın’dır, çünkü içkinliğimizle sınırını kavrayamayız, ancak bizde mevcuttur.
2. Bireyselliğin ötesine geçmiş, toplumsal diyebileceğimiz bir nitelik arz eden, bu şekilde bireysel olan içkin’in ötesinde bir içkin-üstü. Kısaca kolektif bir içkin.
Bu iki kavram arasında anlam karmaşasına yol açmamak için ilkine ‘içkin-üstü’, veya ‘aşkın’, ikincisine de ‘İçkin-üstü’ diyelim.

 

küme2

E : Aşkın
E’ : aşkınlaştırılmış Aşkın
T : İçkin-üstü
A : aşkın (içkin-üstü)
I : içkin

 

Tekrar hatırlatmakta fayda var, ‘Sorgulama Sürecine İkici Bir Yaklaşım’, sanatta transandantalizm ve eser seyrinin veya okumasının bu eksende değerlendirilişinin algılama biçimini sormaya yönelik bir çabadan ibaret. Söylendiği gibi, bu ikici yöntem akıl ve töz temelinde hareket ediyor ve tanımlamaları bunların işleyiş mekanizmalarına göre ortaya koymaya çabalıyor. Tözsel olanın anlamını, sorgulama/yorumlama sürecindeki yerini biraz daha ayrıntılı biçimde bir sonraki yazımda toparlamaya çalışacağım.

Reklamlar